Duik in het hart van het Feest van de Koning van de Vogel
"Haast je, kleed je om, we gaan repeteren..." Een 'nar van de koning' die als honderd nerveuze duivels gebaart, richt zich tot ons. Veelkleurig, vol met belletjes en gekleed in een vreemde bontmantel, pakt hij de teugels van Noée en bindt haar samen met haar zusters, verschillende ezels van diverse maten en kleuren... "Tot welke groep behoren jullie?" Onze verbazing en onze stilte intrigeren. "Nemen jullie niet deel aan de festiviteiten?" In principe verheugen alle festiviteiten ons, maar noch de ezelin noch haar begeleiders hebben een uitnodiging gekregen. Achter de vriendelijke 'nar' is een echt kampement van straatartiesten opgebouwd. Vreugdevuren, lange houten tafels, tinnen serviesgoed en kruiken in overvloed... Jonge mannen, krijgers, wijden zich aan de strijdvlegel en de kruisboog. Een korte vraag van onze kant wordt gevolgd door een lang antwoord van de intrigerende pocher.
De oude stad Le Puy bereidt zich voor op de Renaissance-festiviteiten. Alle inwoners doen mee. We komen beren tegen — echte en neppe —, tovenaars, burgers, galante dames en lichtekooien. Gendarmes regelen het verkeer om de mannen in wapenrusting te laten passeren. Het is vuurwerk en een feestmaal voor meerdere dagen. Het is het feest van de koning van de vogel die de beste boogschutter van de stad zal aanwijzen. Men moet de 'papegai' doden, het woord voor papegaai in het Oudfrans.
Gedurende een week strijden de straatartiesten met elkaar en wordt er gefeest. Zelfs de burgemeester verkleedt zich! Om onze gesprekspartner niet teleur te stellen, bekennen we onze bescheiden status als zwervers op doorreis... Sportief als hij is, biedt hij aan om op Noée — en de rugzakken — te passen en haar wat oud brood te geven terwijl wij iets gaan eten. Terloops biedt hij ons een glas hypocras aan, warme wijn gekruid met kaneel en specerijen. «Geserveerd in de winter en vaak als dessert.» Proost...
Zo vermaakt de stad zich elk jaar door de tijd terug te draaien. Een mooi gebaar, als eerbetoon aan de Geschiedenis. Op de stadsmuren vind je kartonnen schietgaten en soldaten in harnas. Geïmproviseerde ophaalbruggen verschijnen op elke straathoek en plastic kanonnen vormen een dreiging, onder het toeziend oog van hellebaardiers die zo 'stijf' staan als de kerktorens van de stad. Men vermaakt zich met de illusie, vergeet de zorgen en heft het glas bij de minste of geringste gelegenheid... Vroeger had men het feest van de koning van de vogel in het leven geroepen om te voorkomen dat de jonge mannen te gretig de tavernes bezochten. Terwijl ze de kruisboog hieven, hieven ze minder vaak de elleboog. Vandaag de dag is het precies omgekeerd. Zodra de pijl op de nep-vogel is afgeschoten, snelt men naar de bar met zijn frisse bierpullen. Het is een gemoedelijke nep-Renaissance die men zich inbeeldt, ver weg van de spanningen en het geweld van vervlogen tijden. Vroeger was er geen kermis zonder een messteek.
Herbergen, vroomheid en pelgrimstocht naar Compostella
In de herberg was het de gewoonte om het glas van de gast te laten overstromen. Bij het gaan zitten, stak men een Laguiole-mes — het lange, scherpe mes — onder de tafel om het gemakkelijk te kunnen pakken. Je moest het immers in de ribben van een ander kunnen planten als het gesprek te verhit raakte. Toch behoorden deze gewapende drinkers tot de broederschap van de boetelingen! Ze droegen het kruis en maakten voor het minste of geringste een knieval. Toen de heilige Franciscus Régis, patroonheilige van de kantwerksters, hen wilde evangeliseren, moest hij zijn heilige taak vaak onder een regen van klappen vervullen. In dezelfde geest wist de geweldige Auvergne-verteller Henri Pourrat, als aandachtig waarnemer, zijn pen te hanteren. De volgende anekdote doet denken aan het verhaal dat Lucifugus Merklen vertelde over een bedrogen echtgenoot en een defecte dakgoot: «Men vertelt het verhaal van een boer die zich op zondagochtend met zijn geweer in de hand in de struiken had verstopt. Hij wacht op een buurman met wie hij nog een appeltje te schillen heeft. Maar de tijd verstrijkt. En plotseling, wanneer hij de drie slagen van de dorpsklok hoort, barst hij los: "Ah, dat varken! Door hem mis ik straks nog de mis."»
De bevolking van weleer, achter hun ruwe en prachtige muren, had nog een diep besef van het goddelijke en van stiptheid. De boeren en opstandelingen zien eruit alsof ze rechtstreeks uit oude houtsnedes met nog natte inkt zijn gestapt. Wanneer de klok twaalf uur slaat, ontdekken we de herberg uit die «beschreven» tijd. We kijken voor de zekerheid even onder de tafel of er geen rapier of dolk verborgen ligt. Opgevangen in L'Âme des poètes, het café waar we onze toevlucht hebben gezocht: «Weet je, we halen op aarde eigenlijk alleen maar onzin uit, wat anders?» En even later: «Deze stad is een mengelmoes van priesters, in zichzelf gekeerde burgers, boeren die naar de stad zijn getrokken, en dwazen.»
De Velay is het absolute koninkrijk van rovende heren en passerende pelgrims, van vrome vrouwen, gebogen over hun kantkussens, en van oude woestelingen die al zingend en schreeuwend van de markt terugkeren en de hele weg in beslag nemen. Het is het land van de kleine groene linzen, van sieraden verrijkt met granaten, van de eenvoudigen in de valleien en de pracht van de bergen. Na een glas warme wijn, vergezeld van tonijn met gember en groene peper, saffraanrijst en een konijnenstoofpot, volgt een ijverig bezoek aan de romaanse kathedraal — bisschop Le Breton en de zwarte Maagd, de trots van de stad, rusten daar. Doolhoven en een opmerkelijk bouwwerk. Een bas-reliëf toont een ezel die als een konijn rondhuppelt. Om ons heen is men in stilte aan het bidden. Moeten we nog herinneren aan de Byzantijnse, oosterse geest van deze kathedraal? Of aan het feit dat de kathedraal, samen met Parijs, Arles en Vézelay, een vertrekpunt is voor de pelgrimstocht naar Santiago de Compostella — zeshonderd kilometer tot aan Roncesvalles en zevenhonderdvijftig kilometer van de Spaanse grens naar Santiago de Compostella? Verderop zijn de heer en mevrouw Toerist — hij in een paars trainingspak met een camera, zij in een bermuda met een pelgrimsstaf — druk in de weer aan de voet van de kerk Saint-Michel-d'Aiguilhe. De camera staat op het statief. Meneer drukt de zelfontspanner in en voegt zich enthousiast bij zijn wederhelft, die overigens flink wat plaats op de foto inneemt. Deze getimede operatie wordt tot drie keer toe herhaald. Op de achtergrond, van onderaf gefotografeerd, blijft de kapel Saint-Michel onveranderlijk op haar rots staan.
De bovenstad en de kunst van de kantwerksters
Boven op de vulkanische en toeristische piek eist een bedelaar — ook al gekleed in een paars trainingspak (zou religieuze aantrekkingskracht mensen aanzetten tot het dragen van kardinaalskleuren?) — zijn deel van de taart op. We schatten de klim op enkele honderden treden.
Bedelen en bergbeklimmen; de dappere verdient zijn aalmoes.
In de bovenstad zitten de kantwerksters op hun post, methodisch opgesteld in de kronkelende straatjes en pittoreske steegjes. Zij zijn, samen met de beroemde groene linze, de andere ietwat verouderde trots van Le Puy. Bijna een beschermde oorsprongsbenaming. Je komt ze het vaakst tegen op ansichtkaarten, soms op de drempel van een winkel, bezig met het afwerken van een kleedje dat de stapel — als een toren pannenkoeken — alleen maar groter zal maken. Boven de kantwerksters hangt het rituele bordje dat je bijna lijkt te dwingen de hand of de portemonnee te openen: «Hier geen geïmporteerd kant.» Zelfs als het kant wél geïmporteerd of machinaal gemaakt zou zijn, kun je altijd nog doen alsof. De authentieke oude winkeltjes van weleer zijn voorgoed gesloten. Ondanks haar architectonische kwaliteiten, haar steegjes en haar prachtig gebouwde oker- en roze muren, slaagt de stad die naar Spanje leidt er niet helemaal in haar ware identiteit te onthullen.
Religieus en regenachtig; de stad mengt vroomheid met mysterie, het heilige met tovenarij. Geloof en toerisme bovendien, wat op geen enkele manier met elkaar in tegenspraak is. De straten en historische gevels ademen een frisheid waar zelfs de Opéra Bastille jaloers op zou kunnen zijn. Toch voelen de bewoners zich genoodzaakt om te overdrijven met pleisterwerk en stuc. Pas op voor uiterlijk vertoon. Deze stad die in wonderen gelooft — of gelooft dat ze erin gelooft —, is het de lava van de vulkanische plateaus die haar zo heeft 'gepompeïseerd'?
Macabere legendes en begraafplaatsanekdotes
De Rue Henri-Pourrat daalt af naar de begraafplaats. Aan onze linkerkant ligt de oude stad met haar toeristisch-religieuze snuisterijen, sneeuwbollen, de zwarte Maagd, kaarsen en posters van patroonheiligen. Aan onze rechterhand, hogerop, bevindt zich de begraafplaats met de vrome zielen die de Almachtige tot zich heeft geroepen. Je hoeft slechts een steegje over te steken om van de eredienst — en haar collectebussen — over te stappen naar de eeuwigheid. Beter dan een plaatsnaambord. Midden op de begraafplaats staat een jonge studente die macabere anekdotes deelt. Ze vertelt de leergierige en verbijsterde toeristen dat de boetelingen van Saugues op Goede Vrijdag naar Le Puy komen. Daar overspoelen ze de restaurants om zich vol te proppen met speciaal voor hen bereide kikkerbillen. Wat dat met wijwaterbakjes te maken heeft? De toeristen fluisteren onder elkaar, maar de gids roept hen weer tot de orde... Wanneer ze «De zigeuner en het leukemiemeisje» voordraagt, zou je bijna denken dat het een nieuwe fabel van La Fontaine is. Iedereen versnelt zijn pas en spitst de oren... Met geheven hoofd en een bleek, ernstig gezicht schraapt de gids haar keel voordat ze haar verhalen tot leven wekt. De groep dromt om haar heen. Sst, het begint...
Enkele tientallen jaren geleden werd een zigeuner verliefd op een jong meisje uit Le Puy. Tot zijn grote verdriet kwam hij erachter dat zijn geliefde aan leukemie leed. Onze man liet zich daar echter niet door uit het veld slaan. Hij wist dat de liefde een kwestie van magie was en hij had van zijn grootmoeder een toverboek geërfd — een flauwe kopie van de Grote Albertus — waarmee je de doden kon wekken. Dit werkte uitsluitend tijdens zonnewendes en op stormachtige avonden, benadrukte de gids. De jonge vrouw raakte verzwakt en haar aderen kleurden elke dag iets blauwer. Ze werd doorschijnend als een lijkwade en maakte zich op voor haar laatste reis... Ondertussen greep onze zigeuner zijn kans om zijn trucs en toverspreuken te herzien. Tot overmaat van ramp blies zijn geliefde haar laatste adem uit! De zigeuner woonde de begrafenis bij, onthield goed in welk graf de overledene zou rusten, en nam de tijd. Op de avond die het toverboek voorschreef — storm, een zonnewende en alle benodigde ingrediënten — keerde hij terug naar de begraafplaats. Hij brak de deur van de kapel open en daalde af in de crypte, waar vier kisten op elkaar gestapeld stonden. Gewapend met een lantaarn vond hij de kist waarvan hij dacht dat het de rustplaats van zijn geliefde was. In de doodse stilte van de crypte wrikte hij het hout open — de gids imiteert luid een vreselijk gekraak. Op het moment dat hij zijn onderarm in de kist wilde steken, kwam er een ontbindend, grijnzend lijk tevoorschijn...
Verlamd van schrik liet hij het deksel los. Zijn hand, verpletterd door het enorme gewicht, brak daarbij meerdere ribben van de overledene. En zo stond onze zigeuner met zijn hand vastgeklemd in de borstkas van de persoon wier hart hij had begeerd. De lantaarn viel op de grond. Doodsbang en in het aardedonker slaagde de lafaard er niet in zijn arm uit de macabere kist te bevrijden. Deze keer begreep hij het wel... Magere Hein gaf hem een duwtje in de ribben. Hij worstelde, schreeuwde het uit, en vervloekte op datzelfde moment zijn grootmoeder en de liefde... De gids liet een stilte vallen... Zodra het dramatische effect zijn doel had bereikt, vervolgde ze op vertrouwelijke toon.
Een grafdelver die 's ochtends de deur van de crypte open aantrof, had de zigeuner op de grond gevonden. Vrijwel levenloos... Op dit punt moet gezegd worden dat de gids haar publiek volledig in haar greep had. De groep stond te wankelen. De vertelster haalde even adem en verklaarde toen met een ernstige, plechtige stem dat de ongelukkige man nu al dertig jaar lang wartaal uitslaat in het psychiatrische ziekenhuis waar hij is opgenomen. Er wordt zelfs gefluisterd dat op bepaalde mistige avonden op de begraafplaats...
De aanvankelijk sceptische toeristen trokken zonder aarzelen hun beurzen en spaarcenten. Opgelucht of ongerust, iedereen betaalde de gids, verliet zo snel mogelijk de naargeestige kapel en wandelde in stilte de begraafplaats af, na een laatste blik op de vervloekte grafkelder. Henri Pourrat zou zich ongetwijfeld gevleid hebben gevoeld als hij had geweten dat de steeg naast een begraafplaats naar hem is vernoemd, en dat men er gruwelijke verhalen vertelt die rechtstreeks uit zijn eigen boeken lijken te komen. Als bij toverslag waren alle toeristen verdwenen. Geen voorbijgangers, geen bewoners, niemand meer. Trouwens, hoe noemt men de inwoners van Le Puy eigenlijk? Puyatiers?
De Corneille-rots en de identiteit van de stad
Wanneer men de stad en het rijkste aartsbisdom van Frankrijk verlaat — zo is ons tenminste verzekerd — ziet men de Corneille-rots, die de Aiguilhe weerspiegelt. Ook hier heeft de hypocrisie van de Geschiedenis haar stempel op de rots gedrukt. Op de top heeft men een loodzwaar beeld van de Maagd met Kind geplaatst, gegoten uit het brons van meer dan tweehonderd kanonnen die in Sebastopol waren buitgemaakt. Het Sulpiciaanse geheel herinnert ons eraan dat oorlogen, keizerlijk of niet, prima gebruikt kunnen worden om pelgrims te lokken. Het torent hoog uit als een vuurtoren, alleen ís het geen vuurtoren en het is beduidend minder mooi. Toen hij zijn eerste stenen huis ontdekte, riep de inmiddels overleden clown Achille Zavatta uit: «Wat een leuk optrekje, maar de wieltjes ontbreken!» Dat is een beetje de indruk die Le Puy-en-Velay op mij achterlaat. Serieus en vroom, stevig en robuust. Geordend. Een groot notarishuis waar men je — iets wat vrij zeldzaam is bij notarissen — toch een glas warme wijn aanbiedt. Door Eric Poindron. Fragment uit "Belles étoiles", Met Stevenson in de Cevennen, collectie Gulliver, onder leiding van Michel Le Bris, Flammarion.