Οι πραγματικές ρίζες της Λανγκόν παραμένουν σε μεγάλο βαθμό άγνωστες. Οι πρώτες ιστορικές ενδείξεις για την ύπαρξή της χρονολογούνται στον 2ο ή 3ο αιώνα π.Χ. Αυτές προέρχονται από επιγραφές χαραγμένες σε κεραμικά που κατασκευάστηκαν στο Μπανασάκ (Banassac), έναν μικρό γαλατορωμαϊκό οικισμό όχι μακριά από τη Λα Κανουργκ (La Canourgue).
Αρκετά δείγματα αυτών των κεραμικών, που σήμερα φυλάσσονται σε διάφορα μουσεία, φέρουν την επιγραφή: Lingonis feliciter («Χαιρετισμούς στους κατοίκους της Λανγκόν»). Αυτή η αφιέρωση απευθυνόταν προφανώς σε έναν ήδη σημαντικό πληθυσμό. Μπορούμε λοιπόν να συμπεράνουμε ότι ήταν αρκετά πολυάριθμοι ώστε να αποτελούν έναν πραγματικό οικισμό. Γνωρίζοντας ότι μια πόλη δεν δημιουργείται ποτέ αυθόρμητα, πρέπει να παραδεχτούμε ότι η ίδρυσή της χρονολογείται πολύ πριν από τη ρωμαϊκή κατοχή. Όπως και ο Αύλος Ίρτιος (Aulus Hirtius), υποδιοικητής του Ιουλίου Καίσαρα, μπορούμε μόνο να λυπηθούμε που οι Γαβάλοι αγνοούσαν την τέχνη της κατασκευής οχυρωμένων στρατοπέδων (castrametation) και δεν άφησαν κανένα κτιριακό κατάλοιπο που θα μπορούσε να μας διαφωτίσει για την ακριβή γέννηση της πόλης.
Έχει κατά καιρούς διατυπωθεί η υπόθεση ότι το παρεκκλήσι της Παναγίας της Παντοδύναμης (Notre-Dame de Tout-Pouvoir) ίσως είναι ένα πολύ παλαιότερο κτίσμα. Με λίγη φαντασία, ορισμένοι είδαν σε αυτό έναν αρχαίο ειδωλολατρικό ναό, ο οποίος μετατράπηκε σε πρωτοχριστιανικό προσευχητάριο προτού ενσωματωθεί στο κλίτος της βενεδικτινικής εκκλησίας. Ωστόσο, αυτή η εικασία παραμένει πολύ αδύναμη: το μόνο στοιχείο που την υποστηρίζει είναι το βάθος των θεμελίων του, τα οποία βρίσκονται περίπου ένα μέτρο κάτω από το επίπεδο του σημερινού δαπέδου του ιερού.
Η Παλιά Γέφυρα (Pont-Vieux), παλαιότερα γνωστή ως «γέφυρα του Πεΐρ» (είτε το όνομα αυτό αναφέρεται στα υλικά κατασκευής της, σε κάποιο τοπικό τοπωνύμιο ή στο όνομα κάποιου παρόχθιου ιδιοκτήτη), φέρει αναμφισβήτητα τη σφραγίδα, το στυλ και την αρχιτεκτονική μορφή που χαρακτηρίζουν τα ρωμαϊκά έργα αυτού του είδους. Ωστόσο, έχει υποστεί τόσες πολλές ανακατασκευές στο πέρασμα των αιώνων που είναι πολύ δύσκολο να της αποδοθεί μια ακριβής ημερομηνία ίδρυσης.
Εξάλλου, στην περιοχή δεν υπάρχουν κατάλοιπα καμίας ρωμαϊκής «βίλας» παρόμοιας με αυτές που βρίσκονται στο Ζαβόλς (Javols) ή στο Φλοράκ (Florac). Δεν παρατηρούνται επίσης τα χαρακτηριστικά υλικά της διαλπικής χειροτεχνίας: μάρμαρα, επισμαλτωμένα τούβλα, ρωμαϊκά κεραμίδια, κεραμικά, ψηφιδωτά ή χάλκινα διακοσμητικά.
Η ιδέα μιας αρχικής εγκατάστασης της Λανγκόν κοντά στο ρωμαϊκό κάστρο (castrum) του Μον-Μιλάν έχει προταθεί, αλλά κανένα συγκεκριμένο στοιχείο δεν την επιβεβαιώνει. Η παντελής απουσία ιχνών κατοίκησης, νεκροταφείων, σαρκοφάγων ή τύμβων –όπως και η υποτιθέμενη ύπαρξη ενός λιμναίου οικισμού στον βάλτο της Ποντέιρ (Ponteyre)– δεν επιτρέπει την υποστήριξη αυτής της υπόθεσης. Αντίθετα, η γνωστή προτίμηση των Γαλατών για κοιλάδες προστατευμένες από τους ανέμους και κοντά σε υδάτινα ρεύματα εξηγεί πολύ πιο λογικά την επιλογή της εγκατάστασης της πόλης στους πρόποδες και υπό την προστασία του λόφου Μπορεγκάρ (Beauregard), στην κοιλάδα του Λανγκουιρού (Langouyrou), για λόγους οικιακής άνεσης. Η παρουσία ενός στρατηγικού σταυροδρομίου, ξεκινώντας από το αρχικό πέρασμα αυτού του ρυακιού, πρέπει επίσης να ευνόησε τη δημιουργία αυτού του οικισμού για τη διευκόλυνση των συναλλαγών και της οδικής κυκλοφορίας.
Το αρχικό όνομα της Λανγκόν, προερχόμενο από το Langouyrou («μακρύ ρυάκι»), επιβεβαιώνει επίσης την προγονική της ρίζα σε αυτές τις όχθες. Η παράγωγη του κελτικού ονόματος Lengouôgno, που αργότερα εκγαλλίστηκε σε Langogne αλλά του οποίου η αρχική ηχητική διατηρήθηκε από την τοπική διάλεκτο, διευκολύνει την ετυμολογική του ανάλυση. Πράγματι, αν ανατρέξουμε στο ουσιαστικό ru (μικρό ρυάκι), παρατηρούμε ότι η λατινική προφορά του «u» σε «ou» μετατρέπει το ru σε rou. Αυτή η κατάληξη σε -ou είναι άλλωστε πολύ συχνή στα τοπωνύμια της περιοχής (Badaroux, Chapeauroux, Auroux, Congourou, Langouyrou). Επιπλέον, γνωρίζοντας ότι οι Γαλάτες θεοποιούσαν τα υδάτινα ρεύματα ως θεούς ή θεές, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι ο χαρακτηρισμός των «μητέρων» που αποδιδόταν σε αυτές επέτρεπε τη μεταγραφή του κελτικού ή κατω-βρετονικού όρου naehe σε na ή nae στα λατινικά. Τέτοιες μεταλλαγές είναι συνηθισμένες: τις συναντάμε στο Bourbonne (από το Borbonaehe), στο l'Huveaune (Uvelnae), στο Pradelles (Pratellae) ή στο Fontanes (Fontanae). Έτσι, η κελτική ονομασία Longouy (rou) εξελίχθηκε φυσικά σε Longouy (naehe), η οποία, εκλατινισμένη σε Longouy (na) και υπό την επίδραση ενός μαλακού yod, έγινε το λατινικό Lingonia. Αυτός ο όρος δεν είναι άλλος από τη διαλεκτική λέξη Lengouôgno και τη σημερινή γαλλική Langogne.
Μια συμπληρωματική λεπτομέρεια έρχεται να υποστηρίξει αυτή τη γλωσσολογική θέση: η οξιτανική κατάληξη -nh, ισοδύναμη με το γαλλικό -gn, συναντάται συχνά στα κύρια ονόματα του Ζεβοντάν (για παράδειγμα, το Cogoluène προέρχεται από το Gogolùenhe), ενισχύοντας έτσι τη λογική μετατροπή του Lengonaehe σε Langogne. Η μεγάλη αληθοφάνεια αυτής της ετυμολογίας επιτρέπει να απορρίψουμε οριστικά τις ριψοκίνδυνες υποθέσεις ορισμένων ιστορικών, οι οποίοι φαίνεται να αντέγραψαν προσεκτικά ο ένας τον άλλον χωρίς μεγάλη ερευνητική προσπάθεια.
Ο αβάς Πουρσέ (Pourcher) και ο κ. Ινιόν (Ignon), με λίγη υπερβολική ευκολία, παρήγαγαν αυτό το όνομα από τη λατινική λέξη ligo (αξίνα) — η οποία, παραδόξως, είναι γερμανικής προέλευσης (houwa). Μέσα από δαιδαλώδεις αλλοιώσεις της λέξης ligonia, κατασκεύασαν εκ του μηδενός τη λέξη lingonia για να καταλήξουν, άγνωστο πώς, στο Langogne. Αυτή η ερμηνεία, στερούμενη σοβαρής βάσης, προκαλεί έντονες αντιρρήσεις. Η κυριότερη έγκειται στον παραλογισμό της χρήσης μιας λατινικής ρίζας για την ονομασία μιας γαλατικής πόλης, τη στιγμή που οι αυτόχθονες Γαβάλοι μιλούσαν μόνο κελτικά και αγνοούσαν ακόμη και την ύπαρξη της λατινικής γλώσσας. Είναι επίσης προφανές ότι δεν περίμεναν τη ρωμαϊκή εισβολή για να ονομάσουν τον δικό τους οικισμό. Οι αφιερώσεις των αγγειοπλαστών του Μπανασάκ δεν αποδεικνύουν άραγε αδιαμφισβήτητα την ύπαρξή της πολύ πριν από την άφιξη των λεγεώνων του Καίσαρα;
Επιπλέον, αν το ligo σημαίνει αξίνα, αυτό το λατινικό ρήμα σημαίνει επίσης «δένω, προσαρτώ, ενώνω». Θα ήταν λοιπόν πολύ πιο κομψό, αντί να δοθεί στην πόλη το όνομα ενός γεωργικού εργαλείου, να υποθέσουμε ότι ο Γαβάλος είχε «δεθεί» ή «προσαρτηθεί» στη γη του, και ότι το όνομα της πόλης επιβεβαίωνε αυτό το βαθύ αίσθημα αγάπης. Ο διθύραμβος του κ. Γκρασέ, που εξαίρει «τον καθαρισμό του εδάφους με την αξίνα, λίκνο της πόλης», δεν μπορεί να επικυρώσει αυτό το ετυμολογικό εύρημα με το μοναδικό πρόσχημα ότι δύο αξίνες εμφανίζονται στο οικόσημο της Λανγκόν. Μήπως είχε ξεχάσει ότι η εραλδική επιστήμη και η δημιουργία αυτών των οικόσημων χρονολογούνται μόλις από τον 11ο αιώνα, κάτι που είναι πολύ αργά για να έχει εμπνεύσει το όνομα της πόλης;
Πιο προσεκτικοί, οι κ.κ. Κορντ και Βιρέ αρκούνται στο να υπενθυμίσουν τη λατινική επιγραφή που βρέθηκε στα κεραμικά του Μπανασάκ, χωρίς να διακινδυνεύουν επικίνδυνες ετυμολογικές έρευνες. Ο κ. Λερμέ (Lhermet), αν και διαπρεπής λατινιστής, ομολογεί από την πλευρά του ότι δεν βρήκε απολύτως τίποτα στα Απομνημονεύματα περί του Γαλατικού Πολέμου σχετικά με τη Λανγκόν, ούτε καν μια απλή αναφορά του τόπου. Είναι αλήθεια ότι ο Ιούλιος Καίσαρας δεν αναφέρει ούτε το Μον-Μιλάν, στο οποίο ωστόσο στάθμευσαν οι λεγεώνες του και το οποίο πολύ πιθανότατα οχύρωσαν ως oppidum (φυσικό οχυρό). Ο κ. Λερμέ δεν βλέπει άλλωστε καμία πιθανή ετυμολογική σχέση μεταξύ του λατινικού ligo και του κελτικού Lengouôgno. Αντίθετα, τείνει προς την υπόθεση ενός vicus (χωριού) αρχικά τοποθετημένου στο Μον-Μιλάν, το οποίο στη συνέχεια μεταφέρθηκε στην πεδιάδα. Ήταν πράγματι στις συνήθειες των Ρωμαίων, αφού γίνονταν κύριοι μιας περιοχής, να καταστρέφουν τα ορεινά oppida και να μεταφέρουν τους οικισμούς στις κοιλάδες για αυστηρούς λόγους ασφαλείας.
Μήπως η αρχαία Βίβρακτα δεν αντικαταστάθηκε από το Augustodunum (Οτέν - Autun) και η Γεργοβία από το Augustonemetum (Κλερμόν-Φεράν - Clermont-Ferrand); Επιπλέον, καθώς ο κ. Λερμέ πιστεύει ακράδαντα στην παλαιότερη ύπαρξη μιας λίμνης στην Ποντέιρ (στους πρόποδες του Μον-Μιλάν) και στην αποξήρανσή της από τους Ρωμαίους —μια θέση ωστόσο εξαιρετικά απίθανη— φαντάζεται ότι οι «θεοί των υδάτων» βρήκαν τελικά καταφύγιο στη συμβολή του Λανγκουιρού και του Αλιέ (Allier). Ίσως έφεραν εκεί ένα φανταστικό αρχαίο άγαλμα, μια δικέφαλη αναπαράσταση μιας δρυϊδικής παγανιστικής θεότητας. Μέσω μιας πολύ τολμηρής υπόθεσης, αυτό το κελτικό είδωλο μετατράπηκε αργότερα στην Παρθένο του σημερινού χριστιανικού ιερού. Αν και αυτός ο θρύλος μιας μετατόπισης της πόλης και της παγανιστικής της εικόνας έχει μια αδιαμφισβήτητη ποιητική γοητεία, παραμένει μια καθαρή υποθετική φαντασία, στερούμενη οποιασδήποτε πειστικής αρχαιολογικής βάσης.
Η ρωμαϊκή παρουσία στην περιοχή των Γαβάλων είναι ιστορικά και σταθερά επιβεβαιωμένη από το 27 π.Χ. έως το 472 μ.Χ. Παραδόξως, απομένουν ελάχιστες πληροφορίες για αυτήν την πολύ μακρά κυριαρχία, η οποία μετέτρεψε τη χώρα σε μια πραγματική αποικία υποταγμένη στη δουλεία, λυγίζοντας κάτω από τον αυστηρό νόμο, τα έθιμα, τη γλώσσα και τη θρησκεία του ισχυρού νικητή.
Η περίοδος που ακολούθησε, παρόλο που γέννησε την ελπίδα μιας πολιτικής και θρησκευτικής χειραφέτησης, δυστυχώς και πολύ γρήγορα επισκιάστηκε από τις βαρβαρικές επιδρομές (Βησιγότθοι, Φράγκοι), και στη συνέχεια από μια σειρά ανίκανων βασιλιάδων που οδήγησαν τη Γαλλία στη φεουδαρχική εποχή. Αυτές οι βαθιές ανακατατάξεις δεν βελτίωσαν σχεδόν καθόλου την καθημερινή μοίρα αυτού του μικρού χωριού, που ήταν κρυμμένο στα τραχιά βουνά του Ζεβοντάν και το οποίο είχε βρει μόνο μια πολύ σχετική ειρήνη χάρη στην εξάπλωση και τη δόμηση του χριστιανισμού.
Η προσπάθεια προσδιορισμού των πραγματικών ριζών της ανθρωπότητας είναι μια αναζήτηση το ίδιο ανησυχητική και αβέβαιη όσο και η μαντεία του τελικού της πεπρωμένου. Εάν ο πιστός αποδέχεται την ιδέα μιας δημιουργίας υπό το φως των δογμάτων και των ιδρυτικών κειμένων, ο σκεπτικιστής, από την άλλη, παραδέχεται συχνά την αδυναμία του να διαπεράσει το μεγάλο μυστήριο της προέλευσής μας. Το μόνο που μας απομένει είναι η απίστευτη ευκαιρία να ανακαλύψουμε μερικά αρχαιολογικά ευρήματα για να προσπαθήσουμε να ρίξουμε φως σε αυτό το αβυσσαλέο πρόβλημα.
Η ιστορική περίοδος που γνωρίζουμε με βεβαιότητα δεν εκτείνεται πέρα από πέντε ή έξι χιλιάδες χρόνια πριν από την εποχή μας· πέρα από αυτό, υπάρχει μόνο αβεβαιότητα και εικασίες. Βεβαίως, η γεωλογία και η αρχαιολογία (χωρίς να συμφωνούν πάντα μεταξύ τους) προσπαθούν συνεχώς να διευρύνουν τα όρια των γνώσεών μας. Ωστόσο, παρόλο που οι τεράστιες μεταμορφώσεις του πλανήτη μας είναι σήμερα οικείες σε εμάς, όπως και η εξέλιξη του σύμπαντος, οι επιστημονικές ανακαλύψεις δεν έχουν ακόμη επιτρέψει να προσδιοριστεί με απόλυτη βεβαιότητα η ακριβής προέλευση του ανθρώπου ή η ακριβής εποχή της πραγματικής του εμφάνισης.
Στη σημερινή κατάσταση της επιστήμης –η οποία εξελίσσεται και προσαρμόζει συνεχώς τα παραδείγματά της σύμφωνα με νέες ανακαλύψεις– η παρουσία του εξελιγμένου ανθρώπου τοποθετείται στο τέλος της Μουστέριας εποχής. Αυτή η περίοδος χαρακτηρίζεται από τη χρήση της σπασμένης και λαξευμένης πέτρας, την κατασκευή ακατέργαστων κεραμικών, τη δημιουργία σπηλαιογραφιών και την πρωτόγονη χρήση της φωτιάς. Απολιθωμένα οστά επιβεβαιώνουν την ύπαρξή του, χωρίς ωστόσο να δίνουν πάντα μια ακριβή και οριστική εικόνα της σωματικής του διάπλασης.
Βασιζόμενοι σε αυτά τα παλαιοντολογικά δεδομένα, διακρίνουμε παραδοσιακά δύο μεγάλους τύπους ανισομερώς εξελιγμένων ανθρωποειδών. Ο παλαιότερος, ο δολιχοκέφαλος (με κεκλιμένο μέτωπο, προεξέχουσα σιαγόνα, πολύ έντονα υπερόφρυα τόξα), παρουσίαζε σχεδόν κτηνώδη όψη, ύψος περίπου ενάμισι μέτρο, με ογκώδη κορμό και κοντά άκρα. Ο δεύτερος τύπος, ο βραχυκέφαλος, διέθετε κρανιακή δομή που τον έφερνε πιο κοντά στον σύγχρονο άνθρωπο. Το όρθιο ανάστημά του μαρτυρά μια αργή μορφολογική εξέλιξη, συνοδευόμενη από προοδευτική διανοητική ανάπτυξη που συνδέεται άμεσα με την αύξηση του όγκου του εγκεφάλου.
Η παρουσία του ανθρώπου στην περιοχή των Γαβάλων χρονολογείται λοιπόν περισσότερο από 3.000 χρόνια πριν από την εποχή μας. Αυτοί οι πληθυσμοί αναμφίβολα συνδέονταν με τις μακρινές γαλατικές φυλές που προέρχονταν από την Ανατολή. Μετά από μια ισχυρή δημογραφική ανάπτυξη και λόγω αυστηρής ανάγκης επιβίωσης, φέρεται να ξεκίνησαν μια μακρά μετανάστευση προς τη Δύση, σταματώντας τελικά μπροστά στον ωκεανό, όπου συνάντησαν τους ήδη εγκατεστημένους ιβηρικούς πληθυσμούς. Αυτοί οι διαφορετικοί λαοί, με πολύ διακριτά φυσικά χαρακτηριστικά (ο ένας ψηλός, ξανθός με μπλε μάτια· ο άλλος πιο εύσωμος, μελαχρινός με μαύρα μάτια), θα αναμειγνύονταν τελικά και θα συγχωνεύονταν με το πέρασμα των γενεών.
Η φυλή που εγκαταστάθηκε στη γη των Γαβάλων εγκατέλειψε σταδιακά τον νομαδικό τρόπο ζωής της για να γίνει μόνιμη (εδραία). Μετατρεπόμενοι σε βοσκούς, αγρότες και τεχνίτες, αυτοί οι άνθρωποι ανέπτυξαν έναν πολύ ισχυρό δεσμό με την οικογενειακή ζωή. Η δημογραφική τους ανάπτυξη ωστόσο επιβραδύνθηκε από ένα σκληρό κλίμα, την έλλειψη εύφορης γης και την ενίοτε ανεπαρκή τροφή. Λόγω της βαθιάς γεωγραφικής τους απομόνωσης, η γενεαλογική τους γραμμή διατηρήθηκε σχεδόν άθικτη. Ήταν γενναίοι, επιχειρηματικοί, γενναιόδωροι, αλλά και σκωπτικοί, παρορμητικοί και πολύ πρόθυμοι για καβγάδες. Βαθιά προσκολλημένοι στην ελευθερία και την ανεξαρτησία τους, έγιναν περήφανοι πατριώτες: ήταν οι Γαβάλοι, οι αλύγιστοι κάτοικοι της επαρχίας του Gabalum.
Η ιστορία της Λανγκόν είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με αυτή του Ζεβοντάν. Η πολιτική της διοίκηση και οι θρησκευτικές της πεποιθήσεις ριζώνονταν βαθιά στις παραδόσεις του γαλατικού έθνους, οι οποίες βασίζονταν στη φάρα και την οικογένεια. Αυτές οι τοπικές φυλές εξέλεγαν έναν ανώτατο άρχοντα (τον «βεργοβρέτη»), και η συνέλευση αυτών των αρχηγών σχημάτιζε μια ισχυρή γερουσία υπεύθυνη για τη γενική διοίκηση. Στρατιωτικοί και θρησκευτικοί αρχηγοί εκλέγονταν επίσης από τον λαό.
Η θρησκεία τους διαρθρωνόταν γύρω από δύο πρωταρχικές θεότητες: τη Γη και τον Ουρανό, συμπληρωμένες από ένα πλήθος θεών και ειδικών λατρειών. Λάτρευαν με ζέση τις πηγές (τον θεό που αναβλύζει), τον κεραυνό (Taranis), τον ήλιο (Belenos), τον πόλεμο (Esus) ή ακόμα και το προστατευτικό πνεύμα της εστίας του σπιτιού (Teutatès). Η ιερή λατρεία ασκούνταν από μια αυστηρή ιεραρχία: τους μυστηριώδεις δρυΐδες, τους βάρδους, τους μάντεις (ουάτεις) και ορισμένες δρυΐδισσες που συχνά παρομοιάζονταν με νεράιδες.
Βαθιά προσκολλημένος στις προγονικές του πεποιθήσεις, ικανοποιημένος με το διοικητικό του σύστημα και περήφανος για τον πατριωτισμό του, ο λαός των Γαβάλων αρνιόταν κατηγορηματικά οποιαδήποτε ξένη εισβολή στο έδαφός του. Υπερασπιζόταν τη γη του με τα όπλα στο χέρι, στηριζόμενος σε ένα τεράστιο δίκτυο από castra (οχυρωμένα στρατόπεδα) σκαρφαλωμένα στις ψηλότερες κορυφές. Αυτά τα φυσικά φρούρια χρησίμευαν ως απόρθητα καταφύγια, αλλά και ως στρατηγικά σημεία συγκέντρωσης για την έναρξη βίαιων σωφρονιστικών εκστρατειών εναντίον αντίπαλων φυλών (όπως οι Ελβιοι, που είχαν γίνει πειθήνιοι σύμμαχοι της Ρώμης) ή για να παράσχουν στρατιωτική βοήθεια στους Αρβέρνους όταν δέχονταν επίθεση από τις ρωμαϊκές λεγεώνες.
Η Ιστορία αφηγείται ότι σχεδόν τριάντα χιλιάδες Γαβάλοι πολεμιστές φέρεται να αναχώρησαν, πολύ πιθανότατα από το ισχυρό oppidum του Μον-Μιλάν, για να βοηθήσουν τους Αρβέρνους του Βερκιγγετόριξ στον πόλεμο εναντίον του Ιουλίου Καίσαρα. Ηττημένοι από την κολασμένη ρωμαϊκή πολεμική μηχανή, αναγκάστηκαν να συνθηκολογήσουν και να παραδώσουν ομήρους, αλλά εκπληκτικά στάλθηκαν πίσω στα σπίτια τους αντί να περάσουν από το σπαθί ή να υποδουλωθούν. Αυτή η μεγαλόψυχη και επιδέξια παραχώρηση του σπουδαίου Ρωμαίου στρατηγού επέτρεψε τελικά την πλήρη και ειρηνική υποταγή της τραχιάς χώρας των Γαβάλων στον στρατό του Καίσαρα.
Από εκείνη τη στιγμή, οι Ρωμαίοι εγκαταστάθηκαν μόνιμα και υπέταξαν τον λαό καταστρέφοντας συστηματικά τον δρυϊδισμό — ο οποίος στην πραγματικότητα ήταν τόσο μια πολιτική συντεχνία όσο και μια απλή θρησκεία. Καταδίωξαν ανελέητα τους δρυΐδες, τους πραγματικούς φύλακες του πατριωτισμού και της πολεμικής ψυχής των κελτικών μαζών. Οι Ρωμαίοι εισβολείς επέβαλαν τον δικό τους πολυθεϊσμό, μια κρατική θρησκεία που έφτανε στο σημείο να θεοποιεί ειδωλολατρικά τους ίδιους τους αυτοκράτορές τους. Έπρεπε να περιμένουμε τη μεγάλη παρακμή της Ρώμης και την αλματώδη άνοδο του χριστιανισμού για να καταρρεύσει αυτό το αναχρονιστικό σύστημα.
Όταν ο χριστιανισμός που προήλθε από την Ανατολή έφτασε στη Γαλατία μέσω των εμπορικών σταθμών της Μεσογείου, αυτή η νέα πίστη έγινε δεκτή με τεράστιο ενθουσιασμό από τον λαό, καθώς έφερε ένα ακαταμάχητο μήνυμα λύτρωσης, ελευθερίας και παγκόσμιας αδελφοσύνης. Μετά από ορισμένους δομικούς πειραματισμούς, η Καθολική Εκκλησία αντέγραψε την οργάνωσή της στη βάση της τρομερής ρωμαϊκής διοίκησης. Οι πρώτες χριστιανικές κοινότητες οργανώθηκαν, επιλέγοντας τους πιο άξιους ιερείς τους, οι οποίοι με τη σειρά τους εξέλεγαν τους επισκόπους. Παρά την εμφάνιση αιρέσεων, σχισμάτων και τη βία των διωγμών, η χριστιανική θρησκεία (αρχικά ανεκτή και στη συνέχεια πλήρως αποδεκτή από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο) ριζώθηκε πολύ γερά. Ενώ η ρωμαϊκή δύναμη κατέρρεε αναπόφευκτα, η Γαλατία βρήκε την ιστορική ευκαιρία να αποτινάξει έναν ζυγό που την καταπίεζε για αρκετούς αιώνες. Ο λαός των Γαβάλων, αφού πέρασε από όλες τις περιπέτειες της ιστορίας του, ορθώθηκε επιτέλους ξανά, χειραφετημένος και καθολικός.